Panteon Narodowy (Panteão Nacional)

Marmurowa nawa, kenotafy i taras Panteonu Narodowego

Wchodzisz do jednej ogromnej przestrzeni z kolorowego marmuru, z kopułą wysoko w górze i portugalskimi bohaterami narodowymi pod ścianami. Zostaw sobie jednak trochę sił na koniec, bo najlepszy widok w budynku jest na zewnątrz, na tarasie.

Nawa pod kopułą

Plan to krzyż grecki: cztery równe ramiona, jak znak plus, połączone wygiętymi ścianami, z wieżą w każdym narożniku. Architekt João Antunes zerwał z planami kościołów, do jakich przywykła Portugalia.

Faliste ściany wewnętrzne były pierwszą taką próbą w kraju. Nawę wyłożono kolorowym marmurem, a kopuła wznosi się na 80 metrów.

Przy wielkim ołtarzu stoją XVIII-wieczne organy. Wyżej górny chór zbudowano jak amfiteatr, z widokiem na nawę i półkopuły.

Sześć kenotafów portugalskich bohaterów narodowych

Wokół nawy stoi sześć kenotafów, pomników w kształcie grobowców, w których nikt nie leży. Upamiętniają głównie ludzi, dzięki którym Portugalia przeżyła epokę wielkich odkryć, kiedy jej statki znalazły morską drogę do Indii i dotarły do Brazylii.

Kenotaf ma tu Henryk Żeglarz, książę, wokół którego kręciły się te wyprawy, a także Vasco da Gama, który otworzył pierwszą morską drogę z Europy do Indii, i Pedro Álvares Cabral, którego flota dotarła do Brazylii w 1500 roku.

Obok nich stoją kenotafy Luísa de Camõesa, autora „Luzjad”, i Afonsa de Albuquerque, drugiego wicekróla portugalskich Indii. Szósty należy do Nuna Álvaresa Pereiry, konetabla, czyli naczelnego wodza, który wygrywał bitwy Portugalii w kryzysie sukcesyjnym lat 1383–85.

Prawdziwe groby Gamy i Camõesa są w Klasztorze Hieronimitów (Mosteiro dos Jerónimos) w Belém; kenotafy tutaj to hołd narodu.

Taras na wysokości 40 metrów

Na wysokości 40 metrów taras wychodzi na miasto i rzekę, a zwiedzający opisują ten widok jako panoramę 360 stopni. Patrzysz w dół na dachy Alfamy aż do Tagu, a tuż obok stoi klasztor São Vicente de Fora.

Na taras trzeba wejść o własnych siłach: prowadzą tam schody, według zwiedzających ponad 200 stopni, a część z nich jest nierówna. Jeden z recenzentów napisał, że to „wysiłek, ale wart każdego stopnia”, i to dobrze podsumowuje wejście.

Kto jest pochowany w Panteonie Narodowym

Z tarasu wróć na dół do czterech narożnych wież. W Panteonie uhonorowano dwadzieścia osób: sześć z kenotafów i czternaście kolejnych w salach grobowych wewnątrz tych wież; poza jedną osobą wszyscy naprawdę tu leżą.

W pierwszej wieży leży Amália Rodrigues, królowa fado, lizbońskiej pieśni tęsknoty, obok trzech pisarzy.

W drugiej spoczywa Eusébio, główny napastnik Benfiki Lizbona i reprezentacji Portugalii na mistrzostwach świata w 1966 roku, do dziś jedyny piłkarz w tym gronie. Obok niego leży Sophia de Mello Breyner Andresen, jedna z wielkich portugalskich poetek XX wieku.

Jedno nazwisko w tej sali ma tylko tablicę: Aristides de Sousa Mendes, konsul w Bordeaux, który w 1940 roku wbrew rozkazom własnego rządu wydał wizy tysiącom uchodźców.

Najnowszy przybysz ma trzecią wieżę tylko dla siebie. Eça de Queiroz, dziewiętnastowieczny powieściopisarz i dyplomata, został przeniesiony z grobu w Santa Cruz do Douro, w gminie Baião, 8 stycznia 2025 roku, w czasie burzy i bez publiczności. Część jego prawnuków przegrała w sądzie proces przeciwko temu przeniesieniu.

Po pisarzach i śpiewaczce czwarta wieża mieści cztery głowy państwa, od Manuela de Arriagi, pierwszego konstytucyjnie wybranego prezydenta Republiki, po Óscara Carmonę, prezydenta przez 25 lat za dyktatury. Carmona leży w tym samym budynku co Humberto Delgado, generał, który w 1958 roku stanął przeciw temu reżimowi.

Bilety, godziny otwarcia i wejście do Panteonu Narodowego

Jeden bilet obejmuje cały budynek razem z tarasem, a Lisboa Card go zawiera. Pokaż kartę przy kasie i wchodzisz; nic nie trzeba rezerwować.

Możesz kupić sam Panteon za 10 € albo Lisboa Card na 24 godziny za 31 €. Jeśli idziesz tylko do Panteonu, taniej wychodzi bilet. Dodaj zamek po drugiej stronie Alfamy, a dwa bilety kosztują już więcej niż karta.

Na zwiedzanie z tarasem policz od godziny do półtorej. Jeśli dasz radę wejść po schodach, nie rezygnuj z nich: widok to najlepsza część. Bez schodów zobaczysz parter, nawę i sale grobowe, czyli też tę część, która jest dostępna dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej.

Liczba osób w środku jest limitowana, więc przy drzwiach czasem trzeba chwilę poczekać, ale w środku jest cicho. Jeden sierpniowy gość trafił na spokój przed południem.

Obras de Santa Engrácia: jak Panteon Narodowy budowano 284 lata

Po portugalsku robota, która nigdy się nie kończy, to „obras de Santa Engrácia”, czyli prace Santa Engrácia. Właśnie ten kościół dał językowi to powiedzenie.

Zaczyna się od klątwy. W 1630 roku w starym kościele Santa Engrácia miało dojść do świętokradztwa. Simão Pires Solis, „nowy chrześcijanin”, jak nazywano nawróconych Żydów i ich rodziny, został za to stracony w 1631 roku.

Według opowieści przysięgał, że jest niewinny, i zapowiedział, że kościół nigdy nie zostanie ukończony. Kiedy w 1681 roku zawaliło się prezbiterium, ludzie uznali to za działanie klątwy.

Rok później, 31 sierpnia 1682 roku, książę regent Pedro położył kamień węgielny pod nowy kościół projektu João Antunesa. Antunes zmarł w 1712 roku, zanim prace dobiegły końca, a około 1770 roku centralnej kopuły nadal nie zbudowano.

Niedokończony kościół, wzniesiony do gzymsu, przetrwał trzęsienie ziemi w 1755 roku. W 1834 roku, gdy Portugalia zniosła zakony, przejęło go wojsko, a od 1910 roku, kiedy stał się pomnikiem narodowym, działała w nim fabryka butów dla żołnierzy.

Ustawa z 1916 roku przeznaczyła go na Panteon Narodowy, ale armia wyprowadziła się dopiero w 1954 roku. Dwa lata później konkurs przyniósł siedem projektów, wygrał architekt Luís Amoroso Lopes, a prace ruszyły w końcu w 1960 roku.

Koniec nastąpił 7 grudnia 1966 roku, w pośpiechu, by upamiętnić 40 lat od zamachu stanu z 1926 roku, który otworzył drogę Estado Novo, ówczesnej portugalskiej dyktaturze. XVIII-wieczne organy przy wielkim ołtarzu sprowadzono z lizbońskiej katedry.

Powiedzenie o niekończących się pracach ma nawet własną ekspozycję. W centrum interpretacyjnym w środku zachowały się fragmenty pierwszego kościoła, złotnicze dzieła z mszy inauguracyjnej i gipsowe modele tych prac.

Dojazd do Panteonu Narodowego i Alfama w pobliżu

Panteon stoi na Campo de Santa Clara, nad rzeką. Santa Apolónia, stacja metra i pociągów nad rzeką, jest mniej niż dziesięć minut pieszo, pod górę. Tramwaj 28 i kilka autobusów zatrzymuje się w pobliżu, na przystankach Panteão Nacional i Campo de Santa Clara.

We wtorki i soboty plac przed budynkiem jest zamknięty dla samochodów, bo zajmuje go Feira da Ladra, lizbońskie targowisko staroci. W te dni przyjedź metrem albo tramwajem.

Tuż obok Panteonu stoi klasztor São Vicente de Fora, zbudowany w latach 1582–1629. W jego kościele jest panteon dynastii Bragança, ostatniej królewskiej rodziny Portugalii, więc bohaterowie narodu i jego królowie leżą kilka kroków od siebie.