Calouste Gulbenkianmuseum (Museu Calouste Gulbenkian)

De collectie van Gulbenkian, van het oude Egypte tot Lalique

Calouste Gulbenkian kocht in zijn leven ongeveer zesduizend kunstwerken, en rond duizend ervan zijn te zien. De werken zijn gegroepeerd naar herkomst: eerst de antieke wereld en het Oosten, van Egypte en Mesopotamië tot Armenië, China en Japan, daarna Europa en de Lalique-zaal.

De antieke en islamitische zalen

In het midden van de Mesopotamië-zaal staat nu een stenen reliëf uit het paleis van de Assyrische koning Assurnasirpal. Restaurateurs haalden oude lagen was weg, en het gesneden albast is weer goed leesbaar.

Munten en medailles hebben een nieuwe zaal, in een ruimte die nooit voor het publiek open was geweest. Zoek daar de munt met een vierspan die het logo van de Gulbenkian-stichting inspireerde.

De moskeelampen uit de 13e en 14e eeuw stonden meer dan twintig jaar samen uitgestald. Nu heeft elke lamp een aparte gerestaureerde vitrine, met antireflexglas, en filters hebben de jaloezieën vervangen, zodat de zaal uitkijkt op de binnentuin.

In zijn verslag over de heropening noemde RTP, de Portugese publieke omroep, de lampen een van de zeldzaamste collecties ter wereld.

Elders bevat de grootste zaal van het museum keramiek en tapijten uit Perzië, India en de Kaukasus. Er zijn ook verluchte Armeense handschriften, en porselein, lakwerk en prenten uit China en Japan.

Houdons Diana, Manet en de Lalique-zaal van de Gulbenkian

Voorbij de Chinese en Japanse zalen geeft een scherm van hout en metaal een eerste glimp van Rembrandt en Rubens. Daarachter lopen de Europese schilderijen door tot Turner, Degas, Renoir en Monet.

Manets Zeepbellen hangt hier omdat Kenneth Clark, toen directeur van de National Gallery in Londen, Gulbenkian in 1943 adviseerde het te kopen.

Onder de sculpturen staat Diana, een naakte marmeren godin van ruim twee meter hoog, in 1780 gemaakt door de Franse beeldhouwer Jean-Antoine Houdon. Catharina de Grote van Rusland kocht haar in 1784. Gulbenkian verwierf haar in 1930 van de Hermitage, toen de Sovjetstaat kunst uit het museum verkocht.

De Lalique-zaal bevat bijna tweehonderd stukken die Gulbenkian tussen 1899 en 1927 bij de Franse juwelier René Lalique zelf kocht. ‘Ik ben er trots op te bezitten wat naar ik geloof de grootste bestaande verzameling van zijn werk is’, schreef hij in 1945 aan Laliques dochter.

De Gulbenkian-tuin en het Centrum voor Moderne Kunst (CAM)

Buiten staat het museum aan de noordkant van een park waar iedereen gratis binnen kan lopen, van zonsopgang tot zonsondergang. Aan de zuidkant ligt het Centrum voor Moderne Kunst, het CAM, in een apart gebouw.

De tuin

De landschapsarchitecten Gonçalo Ribeiro Telles en António Viana Barreto legden hem in de jaren zestig aan, met gazons, meren en een openluchttheater. Het was al lang daarvoor een park, en vanaf de jaren tachtig van de 19e eeuw, volgens de stichting, had de dierentuin van Lissabon er tien jaar zijn plek.

In 2024 groeide de tuin naar het zuiden. De stichting had in 2005 al twee aangrenzende hectare gekocht, en de Libanese landschapsarchitect Vladimir Djurovic maakte van ruim 7.500 vierkante meter ervan een nieuwe tuin rond het CAM. De nieuwe tuin kreeg een eigen ingang, aan de Rua Marquês de Fronteira.

Het CAM, verbouwd door Kengo Kuma

De Japanse architect Kengo Kuma verbouwde het gebouw uit 1983 van de Britse architect Leslie Martin en opende het naar de tuin. Het nieuwe herkenningspunt is de Engawa, een overkapping van 100 meter lang, bekleed met 3.274 witte keramische tegels, genoemd naar de veranda langs een traditioneel Japans huis.

Het CAM heropende in september 2024, na vier jaar werk, met ongeveer duizend vierkante meter nieuwe tentoonstellingsruimte onder de grond. De collectie moderne en hedendaagse Portugese kunst telt ongeveer 12.000 werken.

Hier vind je dus de Portugese kunst. Het Gulbenkianmuseum zelf heeft er geen; de directeur verwijst bezoekers in plaats daarvan naar een Indiaas tapijt uit de 17e eeuw met Portugese zeevaarders erop.

Tickets, gratis zondagen en tijden van het Calouste Gulbenkianmuseum

Eén ticket geldt nu voor beide collecties: het museumticket, € 16, omvat de CAM-collectie. Alleen het CAM kost € 10, en de All Inclusive, voor € 18, voegt de tijdelijke tentoonstellingen toe. Je koopt tickets bij de balies van het museum en het CAM; op de officiële website staat niets over toegang met tijdslot.

Op zondag vanaf 14.00 uur betaalt niemand, en jongeren onder de 18 gaan elke dag gratis naar binnen. Onder-30-jarigen krijgen 25% korting, en 65-plussers 10%.

De Lisboa Card geeft 20% korting op zowel het museum als het CAM, en de korting staat ook op de officiële website. Laat de card, zoals overal waar hij korting geeft, aan de ticketbalie zien. Op het museumticket scheelt dat € 3,20.

Een Lisboa Card van één dag kost € 31 en geldt ook voor de metro, dus gebruik hem het best op een dag waarop je de Gulbenkian combineert met bezienswaardigheden die bij de card zijn inbegrepen.

Jassen en tassen kunnen in gratis garderobes en kluisjes, op de benedenverdieping van het museum en op verdieping C1 van het CAM. Via liften en hellingen kom je in alle ruimtes en in een deel van de tuin. Als gids is er de gratis app Bloomberg Connects; overal is gratis wifi.

Voor de lunch is er een cafetaria op de benedenverdieping van het museum en A Mesa do CAM in het CAM; beide zijn open tijdens de openingstijden van de zalen en op dinsdag gesloten. Een kiosk in de zuidtuin, bij de Engawa, is dagelijks open van 9.30 tot 17.30 uur.

Van 21 november 2026 tot 15 maart 2027 loopt in het museum A Coleção Imaginária (De Denkbeeldige Collectie). De kunstenaar Teresa Pavão zet haar werk, vooral keramiek, naast stukken uit de collectie, langs de route van het museum en in de twee binnentuinen. Op de officiële website staat niet of daarvoor een apart ticket nodig is.

Mr Five Per Cent: het verhaal van Calouste Gulbenkian

Gulbenkians fortuin kwam uit olie, en zijn bijnaam ook. In 1914 verlaagde hij zijn aandeel in de Turkish Petroleum Company van 15% naar 5%, om de Anglo-Persian, het huidige BP, te vriend te houden, en de naam Mr Five Per Cent bleef hangen.

Hij werd in 1869 in Istanboel geboren, in een familie van Armeense afkomst, en werd in 1902 Brits staatsburger. In 1942, tijdens de Tweede Wereldoorlog, koos hij voor Portugal boven Zwitserland en verhuisde hij naar Lissabon, waar hij in 1955 overleed.

Hij kocht kunst volgens één regel: ‘alleen het beste is goed genoeg voor mij’. De collectie had in het buitenland kunnen blijven. Zijn Egyptische stukken stonden jarenlang in het British Museum, zijn schilderijen hingen in de National Gallery in Londen en daarna in Washington.

Zijn testament van 1953 liet alles na aan een stichting in Lissabon. De laatste stukken kwamen in 1960 aan, het museum opende in 1969, en na een renovatie ging het op 18 juli 2026 weer open, toen de stichting 70 werd.

Met de metro vanaf de Gulbenkian

De Gulbenkian ligt tussen twee metrostations, São Sebastião en Praça de Espanha, vijf en zes haltes van Baixa-Chiado op de blauwe lijn. De Carris-bussen 716, 726 en 756 stoppen aan de Avenida de Berna. Vanaf deze twee stations kom je zonder overstap bij de dierentuin, het Benfica-stadion en het Oceanarium.